Pagina’s

Alice Walker

Een jaar lang herlezen: juli, Turkoois en Koraal, leven onder woorden

Voor het lezen

Eigenlijk was ik van plan deze maand Max Havelaar van Multatuli te gaan lezen. Je vindt dit boek nog in de lijst waar ik dit jaar mee startte. Maar toen zag ik in de boekenkast ineens een boek dat veel geschikter was. En hierdoor veranderde niet alleen de samenstelling van mijn leeslijst, maar ook de volgorde, aangezien ik de boeken die ik het eerste las ook als eerste wilde herlezen. Vandaar dat we deze maand toe zijn aan Alice Walker. Niet zoals ik aanvankelijk van plan was The Color Purple. Dat is weliswaar haar meest bekende werk en ik las deze met veel plezier, ontzag en interesse, maar het boek dat het meeste indruk op mij maakte is een non-fictieboek van deze schrijfster.

Ik las Turkoois en Koraal, leven onder woorden in een vormende periode van mijn leven. Rond mijn 25e was ik een alleenstaande moeder van een dochtertje van drie. Ik had net een korte, maar rampzalige relatie met veel moeite en niet zonder emotionele en fysieke schade beëindigd, en te midden van die brokstukken maakte ik een omslag. Na een jeugd waarin ik zowel thuis als op school weinig steun en sturing had ontvangen, was ik een onzekere jongvolwassene geworden die haar natuurlijke behoefte aan liefde op ongezonde manieren (lees: twee ongeschikte mannen) probeerde te vullen. Even voordat ik 25 werd, realiseerde ik mij dat dit anders moest. Niet voor mezelf, daarvoor voelde ik toen nog te weinig zelfliefde, maar voor mijn dochtertje.

Mijn wens voor haar was dat zij zou mogen opgroeien tot een onafhankelijke, zelfbewuste vrouw en de enige manier om haar dat te leren was door het zelf te doen. Voorleven noemt actrice Jetty Mathurin dat. En dat deed ik. Ik ben hard met mezelf aan de slag gegaan. Met creatieve therapie, veel schrijven, een goede dosis neuro-linguïstische magie en lezen. Veel lezen. Literatuur, zelfhulp, informatieve non-fictie, van alles. En het werkte nog ook. Binnen een half jaar voelde ik wat ik in de 25 jaar daarvoor nooit had gevoeld; dat ik prima ben zoals ik ben. Het lukte mij om mezelf de liefdevolle basis te geven die ik nooit had gehad. Het gapende gat in mij was gevuld. Best een prestatie vind ik nu nog. Een van de boeken die meehielpen in dit proces is Alice Walker’s Turkoois en Koraal, leven onder woorden.

Voorbeeld

Het boek is een verzameling korte verhalen waarin ze vertelt over haar leven, haar ervaringen, haar gevoelens en gedachten. Wat ik heb onthouden van al deze verhalen is het verhaal waarin ze vertelt over een reis die ze met haar dochter en toenmalige partner maakte naar Jamaica, op bedevaarttocht naar Bob Marley’s thuis. Hier blijkt het mooiste moment een ontmoeting met een kip te zijn. Klinkt ontzettend suf, maar hee, als je dit stuk tot hier hebt gered en niet over je nek bent gegaan van mijn wollige geitenwollensokken beschrijvingen over deze periode in mijn leven, dan sta je wellicht open voor de schoonheid van zo’n ogenschijnlijk onbelangrijk moment. Ik weet nog dat ik op sommige momenten bijna ontroerd was door hoe Walker schrijft, en wat ze schrijft. Hoe zij in het leven staat is daarom voor mij jarenlang een leidend voorbeeld geweest. Met haar werd er weer een A toegevoegd aan het rijtje eigenzinnige, favoriete schrijfsters die mij inspireren: Agatha Christie, Astrid Lindgren, Annie M.G. Schmidt, en sinds deze periode dus ook Alice Walker.

Ambivalent

Inmiddels sta ik iets ambivalenter tegenover haar. Waar haar rol in literatuur en activisme nog steeds onbetwist is, weet ik inmiddels dat zij zelf helemaal niet zo’n leuke moeder was. Zij vertelde in interviews het moederschap als een vorm van slavernij te zien, en haar enige dochter Rebecca gaf aan dat Walker haar vanaf haar 13e grotendeels voor zichzelf liet zorgen. Later, toen Rebecca op haar 38e op het laatste nippertje toch koos voor het moederschap (ze schreef er zelfs een boek over), verbrak Walker via een brief alle contact met haar dochter en schrapte haar uit haar testament. Slik.

Andere ervaringen

Kun je nog wel optimaal genieten van een boek als je de acties van een auteur niet begrijpt? Met fictie is het makkelijker misschien om het verhaal als losstaand product te zien, zonder je (voor)oordeel over de schrijver daar direct bij te betrekken. Maar autobiografisch werk? Kan ik met hetzelfde plezier lezen over bijvoorbeeld die reis met haar dochter, nu deze later vertelde zich haar hele jeugd een mindere prioriteit te hebben gevoeld omdat voor haar moeder haar werk, haar activisme en ideologie altijd belangrijker waren dan of haar dochter zich wel goed voelde? Duidelijk is dat ik nu zelf een ander mens ben dan toen ik dit boek voor het eerst las. Na een klein decennium lang alleen te zijn gebleven ben ik al heel lang samen met de liefde van mijn leven. Na die peuter van toen volgden er nog twee dochters en inmiddels woont de nu twintigjarige al ruim een jaar op zichzelf; is zij die jongvolwassene die ik toen was. Ik weet dat ik in de tussenliggende jaren soms ook weleens mijn belangen voor die van mijn kind heb gesteld, naar ik hoop en denk niet met grote trauma’s tot gevolg.

Punt is dat ik goed besef dat geen mens perfect is, en geen enkel voorbeeld heilig. Bovendien leverde een internetzoektocht een redelijk recente foto op van Alice en Rebecca Walker, samen met Rebecca’s inmiddels zeventienjarige zoon. Ergens is er dus toch iets van het contact tussen (groot)moeder, dochter en kleinzoon hersteld. Maar toch is mijn blik op een dubbele manier gekleurd. Voor mij was het moederschap geen vorm van slavernij, dat heeft voor mij nooit zo gevoeld. Sterker nog, ik ben mijn kinderen dankbaar voor hun komst; ik heb geleerd van mijn dochters, en ben een rijker en wijzer mens geworden door moeder te zijn. Voor mij was het feit dat ik op zo’n jonge leeftijd een dochter had die ik een goede en gezonde jeugd wilde geven de enige motivatie om mijn leven rigoureus om te gooien, iets wat ik anders waarschijnlijk veel later of misschien wel nooit had gedaan. Dus dienstbaarheid? Ja, maar een dienstbaarheid die wijzer en sterker maakt. Althans, dat is mijn ervaring. Waarbij ik tegelijkertijd erken dat dit voor andere mensen anders kan voelen.

Een vorm van volwassen worden is het, iemand die je lang hebt gezien als een soort verlicht voorbeeld zien veranderen in ‘ook maar een mens’, of in ieder geval in iemand die zaken anders ervaart dan ik. En het maakt het herlezen van dit boek op verschillende manieren interessant. Ik pak ‘m erbij.

Na het lezen

Alice Walker was (en is, vermoed ik) wat we nu “woke” zouden noemen; links, activistisch en uitgesproken. In de bundel Turkoois en Koraal, Leven onder Woorden kom ik de term “herstory” tegen, een term waarmee specifiek vrouwelijke geschiedenis wordt bedoeld. Dit is iets waarvan ik dacht dat het een uitdrukking was bedacht in de laatste feministische golf van de afgelopen paar jaar, na de #metoo beweging, maar Walker gebruikt het in een essay uit midden jaren tachtig van de vorige eeuw. De dagboekfragmenten, essays en toespraken die het boek vullen, lijken hun tijd vooruit te zijn en in elk geval (redelijk pijnlijk) relevant; geweld van de politie tegenover Afro-Amerikaanse burgers, het lijden van de natuur onder milieuverontreiniging, het strijden voor gelijke rechten van vrouwen, de oorspronkelijke bewoners van Amerika, homoseksuelen en nog veel meer achtergestelde bevolkingsgroepen, nou ja, de lijst is lang. En alles had net zo goed vandaag geschreven kunnen zijn in plaats van 30, 35 jaar geleden. Relevant dus, zoals ik zei.

Alice Walker
Onbewust onthouden

Wat me daarnaast opviel is hoeveel ik van het boek heb geïnternaliseerd. Zo bracht ik van mijn eerste verre reis* een Arabisch flesje Coca Cola mee, zonder dat ik precies wist waarom. En maak ik, als ik zo nu en dan een paar dagen weg ga in mijn eentje, zelden foto’s, en kan dan nooit goed uitleggen waarom niet, behalve dan dat ik in het moment wil zijn (geloof mij, als je mij kent weet je dat dat een 24/7 uitdaging is) en niet mijn nieuwe ervaringen alleen maar vanachter een camera wil beleven. Nu ik dit boek heb herlezen weet ik ineens waarom ik beide dingen heb gedaan (of gelaten). Walker beschrijft namelijk dat ze in elk land waar ze komt altijd een fles of dop van de lokale Coca Cola meeneemt, als eerbetoon aan de anonieme Afro-Amerikaanse slavin die het drankje ooit uitvond. Dit heb ik toen gelezen en opgeslagen, en zelf gedaan toen ik een paar jaar later die grote reis maakte, maar – als je deze reeks blogs volgt dan weet u inmiddels van mijn wankele verhouding met mijn eigen geheugen- vergat de achtergrond.

En dat van die camera beschrijft Walker ook, en ze legt veel duidelijker uit waarom zij tijdens een reis naar China geen foto’s nam, maar kan wel middels denkbeeldige foto’s over haar ervaringen vertellen. Dit maakt dat ik nu weer weet waarom ik weinig tot geen foto’s maak als ik alleen op reis ben; net als Walker vind ik dat je blik eerder vertroebeld dan verscherpt als je er een tweede camera (de eerste ben je zelf immers) aan toevoegt, en je zaken beter in je opneemt als je dit doet zonder foto’s te nemen. Tegelijkertijd bedenk ik me ook dat als je zo’n geheugen hebt als ik, je dan best op een andere manier het verhaal van die reis kunt vertellen, door bijvoorbeeld een dagboek bij te houden. Want als ik geen foto’s maak en niets opschrijf dan verdwijnen alle beelden gewoon weer.

Iedereen hoort erbij

Het herlezen gaf me inzicht in hoe wat je leest onder je huid kan kruipen, je beïnvloeden, lang nadat je de letterlijke woorden bent vergeten. Daarnaast lees ik dingen die mij nu raken. Zo schrijft Walker op een bepaald moment over een van haar voorvaderen; een blanke slavenhouder die haar nog zeer jonge betovergrootmoeder zwanger maakte, met als resultaat haar overgrootvader. Ze vertelt dat ze grote moeite had om hem te erkennen en toe te laten in de ruimte in haar hart waarin ze haar voorouders eert. Maar zegt ze:

Als je iemand uit je psyche weert, vermink je je persoonlijkheid; als je een deel van je persoonlijkheid verdringt, vermink je je ziel.

Ze geeft aan dat ze, door te erkennen dat hij er was en als een van haar voorouders eraan bij heeft gedragen dat zij is wie ze is, zelf een heler mens is. Dit is iets dat ik, hoewel in totaal andere omstandigheden en met een veel minder dramatische achtergrond, herken en ervaar.

Alice Walker is een diep spiritueel mens, die soms denkt zonder schrijven te kunnen, maar uiteindelijk toch steeds weer terug gaat naar het ‘leven onder woorden.’ Wat ik ook voor vragen kan hebben bij het stuk privéleven zoals ik eerder beschreef, dat wat ik lees, inspireert mij. Nog steeds. Ik merk wel dat ik er nu andere dingen uithaal dan toen, maar dat maakt de leeservaring alleen maar rijker en mooier. Tof dus. En ik krijg zin om The Color Purple alsnog uit de kast te halen. Gaat die op de herleeslijst voor 2022!

* klinkt indrukwekkend, he? Ik maakte er twee, bovendien twee keer naar hetzelfde land, dus de lijst ‘verre reizen’ is best overzichtelijk, hoor 😉

Jolanda Lichthart, moeder, echtgenote, schrijfster, docent, lezer. Volgens Harry Mulisch zouden echte schrijvers nooit boeken lezen, en zouden echte lezers nooit een boek kunnen schrijven. Maar Harry Mulisch, Schmarry Schmulisch, ik doe het gewoon beide. Ha!

Geef een reactie

%d bloggers liken dit:
Helaas moet Ogma ook de cookie-jar open trekken. Wij gebruiken cookies om deze website zo gebruiksvriendelijk mogelijk te maken en u te voorzien van de beste informatie. Klik op 'Instellingen wijzigen' om uw cookievoorkeuren aan te passen en voor meer informatie over het gebruik van cookies op deze website.
Annuleren