Pagina’s

Matthew Shardlake C.J. Sansom

Monarchs and Murder, deel 10: Tijd voor de Tudors, 1485 – 1558

Vandaag is het tijd om er eerst wat stambomen bij te pakken, anders snap je er niets meer van. En pak er dan direct een kopje thee bij; het is een lang blog! Vorige keer stapten we over van Henry IV, V en VI naar de Yorkisten, Edward IV, zijn zoon die verdween in de Tower en zijn al dan niet gebochelde broer Richard III. Deze verloor zijn troon aan ene Henry Tudor. Tudor? Waar hadden we die naam nou eerder gehoord?

Over een weduwe en haar bijzondere tweede huwelijk

Henry VI, die zielige en ongeschikte koning die door Edward IV was afgezet had een moeder die zich na haar tweede huwelijk nog maar weinig met haar zoontje heeft bezig gehouden. Deze Catherine van Valois, dochter van de Franse koning, weduwe van de vorige Engelse koning en moeder van de nieuwe van dat moment, was verliefd geworden op haar Welshe bediende, die naar verluidt een van de aantrekkelijkste mannen in het land was. Ze deed wat maar weinig dames van adel voor of na haar aandurfden: ze trouwde, weliswaar in het geheim, met deze bediende. Een match ver onder haar stand. Zijn naam? Owen Tudor.

Samen met deze Tudor krijgt ze nog twee zoons. Deze Tudors vechten aan de kant van hun halfbroer later mee in de strijd tussen de Lancastrians en de Yorkisten. De zoon van de jongste van deze halfbroers; de kleinzoon van de bediende en de koningin, is Henry Tudor. Henry verslaat Edward IV’s broer Richard in de laatste grote slag van de Rozenoorlogen, bestijgt de troon en wordt de zevende koning die onder die naam Engeland regeerde. De Lancastrians hebben gewonnen. Hoera?

Henry VII
Henry VII
Bron afbeelding: Wikipedia
Stiekem toch meer York

Om de strijd tussen de rivaliserende partijen voor eens en altijd te laten eindigen -spoiler alert: dat lukte niet- trouwt Henry VII vrijwel direct na zijn troonsbestijging met Edward IV’s dochter, Elizabeth van York. Samen krijgen ze vier kinderen, en de zoon die later de nieuwe koning (niet de oudste, Arthur, maar de tweede: Henry) wordt, vertelt later dat hij niet veel op heeft met zijn vader; een niet bijzonder geliefde koning die het aan warmte en charme (of charisma) ontbreekt.

Zowel qua uiterlijk als qua karakter lijkt deze volgende koning, de achtste Hendrik, meer op zijn Yorkse grootvader, koning Edward IV. Hij voelt zich dan ook meer verwant aan zijn moeders familie, de Yorkisten. Tot op de dag van vandaag zijn het de nazaten van deze twee families, de Lancastrians en de Yorkisten die op de Engelse troon zitten. Ondanks dat het huwelijk tussen Henry VII en Elizabeth van York een politieke zet is, wordt het wel een gelukkig huwelijk. Henry is dan ook ontroostbaar als zij in het kraambed sterft.

Elizabeth of York
Elizabeth of York
Bron afbeelding: Wikipedia

Ondanks dat hun huwelijk een eind had moeten maken aan de onenigheid en strijd tussen de verschillende fracties, blijft Henry VII’s regeerperiode gekenmerkt door problemen rondom afstammelingen van Richard van York, de voormalige koning Richard II, de broer van Edward I en Elizabeth van York’s oom. Hoewel Henry VII een niet bijster populaire koning is, weet hij wel verder te bouwen op de fundamenten die zijn overleden schoonvader Edward IV heeft gelegd; dit zorgt voor een efficiënt geleide regering en een bloeiende handel. Na Elizabeth’s dood verandert hij in een sombere, bijna kluizenaarachtige man die vroegtijdig oud werd. Hij overlijdt in 1509, op 52-jarige leeftijd.

Nummer acht

Henry VIII was niet bedoeld om koning te worden. Hij is de ‘spare’, de reservezoon die voorbestemd is voor een hoge functie in de kerk. De geschiedenis zal ons nooit vertellen hoe dat zou zijn afgelopen met deze grote, joviale en energieke vrouwenliefhebber. Zijn oudere broer Arthur overlijdt namelijk op vijftienjarige leeftijd, niet lang nadat hij is getrouwd met Katherine van Aragon. En dus wordt de vrolijke en nog baardloze Henry de kroonprins. In 1509, als zijn vader overlijdt, is hij zeventien en wordt hij koning. Zes weken na zijn troonsbestijging trouwt hij met de weduwe van zijn broer en het is alsof de somberte van de laatste jaren van zijn vader’s tijd als koning in één klap zijn verdwenen. Henry VIII wordt een van de meest invloedrijke, enigmatische en bekendste koningen van Engeland.

Henry VIII
Henry VIII
Bron afbeelding: Wikipedia
Zes vrouwen

Henry’s vader was zijn moeder geheel tegen de heersende mores in altijd trouw gebleven. Dat zit er voor Henry en zijn vrouwen (meervoud) niet in. Veel van zijn bekendheid (en beruchtheid) heeft te maken met de consequenties van zijn turbulente liefdesleven. Het langste is hij getrouwd met Katherine van Aragon.

Vijf jaar ouder, en als gezegd de weduwe van zijn broer, baart zij minstens zes kinderen en krijgt verscheidene miskramen. Er blijft echter maar 1 kind in leven en deze was van de verkeerde soort (zo eentje met twee X chromosomen, u kent ze wel). Tegen de tijd dat duidelijk wordt dat Katherine vanwege haar gevorderde leeftijd geen nieuwe kinderen gaat krijgen en de koning z’n eigen viriliteit bewezen heeft door het verwekken van meerdere buitenechtelijke kinderen laat Henry z’n oog op een ander vallen.

Het onderwerp van zijn interesse is het jongere zusje van een van zijn voormalige minnaressen. Dit zusje, Anne Boleyn genoemd is naar alle zeggen een bijzondere jonge vrouw. Niet uitgesproken knap bezit ze wel een merkwaardig charisma en is ze, als kersje op de taart, grappig, levendig en intelligent. De koning is tot over zijn oren verliefd. Zij weigert echter zijn minnares te worden en wil pas met hem een horizontale tango dansen als ze zijn echtgenote is. Beetje lastig aangezien Henry nog gewoon getrouwd is. Zijn hartstocht voor Anne en – grote stok achter de deur – behoefte aan meerdere sterke mannelijke nazaten maken dat Henry zoekt naar manieren om onder zijn eerste huwelijk uit te komen.

Catherine of Aragon
Catherine of Aragon
Bron afbeelding: Wikipedia

Eerst probeert hij het op legale wijze. Hij verzoekt de grootste kerkelijke baas, de paus, om het huwelijk met Katherine van Aragon te ontbinden. Dit op de gronden dat het huwelijk nooit voltrokken had mogen worden omdat in de bijbel staat dat een man niet met de weduwe van zijn vrouw mag trouwen. Katherine, een zeer vroom katholiek is het hier niet mee eens, zij verklaart dat haar eerste huwelijk nooit is geconsumeerd en dat zij in de ogen van God dus nooit met Arthur getrouwd is geweest. De paus vindt het eveneens een beetje kras en verwerpt Henry’s verzoek. Henry, niet voor één gat te vangen, besluit dan om zich van de katholiek kerk af te scheiden en een nieuwe Anglicaanse staatskerk te stichten. Een kerk waar hij als koning de baas is. En in zijn hoedanigheid als hoogste kerkelijke leider verklaart hij zijn eerste huwelijk als niet valide en is het exit Katherine. Zij leeft de rest van haar leven in steeds armoediger omstandigheden, als toegewijd katholiek, zonder dat haar geest gebroken wordt. Haar dochter Mary, die nu geen prinses, maar Lady Mary is aan het hof van haar vader en haar stiefmoeder, ziet ze echter nooit meer.

Echtgenote nummer twee en een gebochelde advocaat

Naar alle verhalen is Anne B. waarschijnlijk Henry’s grote liefde. Anne baart al snel een kind en hoewel ook deze niet blijkt te beschikken over de gewenste geslachtskenmerken lijkt niets hun geluk in de weg te staan. Dit loopt helaas anders. Voor ik verder ga met het vrij unieke en in alle eerlijkheid sensationele verloop van ‘s konings liefdesleven is het tijd om de historische detective er bij te pakken. En dat is zeker niet de minste!

Matthew Shardlake is zijn naam, zijn bedenker C.J.Sansom. Shardlake is in het eerste boek een jonge beginnende advocaat die, ten tijde van de ‘dissolution’, het sluiten van alle kloosters, een moord moet oplossen op een van de mensen die dat namens Henry’s rechterhand, Thomas Cromwell, moet doen. De weerstand tegen de maatregelen waarbij het kloosterlijke leven zoals men dat eeuwenlang had gekend wordt uitgeroeid is duidelijk, en stevig. Gedurende de hele reeks verbindt Sansom ware gebeurtenissen met de mysteries die Shardlake oplost.

Matthew Shardlake C.J. Sansom

De dikte van de Shardlakeboeken is behoorlijk evenredig met de kwaliteit ervan. Waarmee ik wil zeggen: elk boek is twee tot vier keer zo dik als een gemiddelde historische detective en biedt zeker twee tot vier keer zoveel diepgang. De personages zijn levensecht, de situaties zo neergezet dat je je waant in die tijd en tegelijkertijd leer je over verschillende aspecten uit de geschiedenis. Van de ontwikkeling van wapens (Dark Fire) en religieuze fanaticiteit (Revelation), via de situatie in de voorlopers van psychiatrische instellingen (Revelation en Lamentation) tot maritieme geschiedenis (Heartstone), de Shardlakeboeken bieden een geweldige geschiedenisles, zonder dat het één seconde afbreuk doet aan de werkelijk bloedstollende plots.

Het is geen toeval dat ik een nieuwe Shardlake maandenlang in de kast kan laten staan om het te bewaren voor een gelegenheid waarbij ik er zonder voorbehoud dagen in kan duiken zonder gestoord te worden. Hoewel ik dat bij de laatste Shardlake niet voor elkaar kreeg; die ging direct na thuiskomst open. Ik ben ook maar een mens. Wat ik maar wil zeggen: wat een heerlijk soort boeken is dat toch!

En daarmee komen we terug bij de echte geschiedenis. Sansom gebruikt Henry’s hof in bijna al zijn plots, hoewel het bij sommige meer op de voorgrond staat dan bij andere. Zo volgen we al Henry’s huwelijken en na zijn dood zijn opvolgers. Het eerste Shardlake boek speelt in 1536, niet lang nadat Henry’s tweede huwelijk mis is gelopen. En gruwelijk misgelopen ook nog, Anne was een van zijn echtgenotes die het, ondanks zijn grote passie voor haar, niet na kan vertellen.

Anne Boleyn
Anne Boleyn
Bron afbeelding: Wikipedia

Dat zit zo: Anne kan het niet goed vinden met Henry’s belangrijkste raadgever, Cromwell. Op zich geen ramp misschien, maar Anne is geen muurbloempje en ze werkt hem steeds meer tegen zich in het harnas. Bovendien bemoeit ze zich steeds meer met politieke zaken, iets waar Henry weinig behoefte aan heeft. En had ze nu in de tweede instantie een zoon gekregen dan was alles vast wel goed gekomen, maar helaas eindigt een volgende zwangerschap in een miskraam en hierdoor valt voor haar het doek. Er worden beschuldigingen tegen haar verzonnen, “bewijs” gefabriceerd en haar doodsvonnis getekend. Een eens gelukkig huwelijk eindigt met haar onthoofding. Na haar dood wordt ze in de volksmond flink zwart gemaakt, en dit merken we in de Shardlakeboeken aan de ‘the Bullen whore’ verwijzingen, als men het over Anne Boleyn heeft.

Nummers drie, vier en vijf

In de Shardlake boeken maken we kennis met Henry’s volgende echtgenotes. Nummer drie, Jane Seymour, is de enige van al Henry’s vrouwen die doet wat ze moet doen; zij schenkt het leven aan een mannelijke erfgenaam. Ze beleeft er weinig plezier van want ze sterft in het kraambed.

Jane Seymour
Jane Seymour
Bron afbeelding: Wikipedia

Nummer vier is Anne van Cleves, de Duitse edelvrouw die Henry ongezien trouwt, op aanraden van Thomas Cromwell. Zij valt in het echt zo tegen dat hij het huwelijk vrijwel direct laat ontbinden, iets wat niet rechtstreeks in de Shardlake boeken voorkomt. Dit huwelijk zorgt wel voor de ondergang van Thomas Cromwell, en dit speelt wel een rol in de Shardlake serie.

Anne of Cleves
Anne of Cleves
Bron afbeelding: Wilipedia

Zijn vijfde huwelijk is met de enigszins dwaze, jonge en naïeve Katherine Howard. In het derde Shardlake boek (Sovereign) is iets van de spanning in het kersverse huwelijk te voelen omdat deze Katherine duidelijk niet begrijpt wat er van een echtgenote van Henry VIII verwacht wordt. Ze is zestien of zeventien als ze trouwt met de 51-jarige Henry, die dan al zwaar overgewicht heeft, evenals stinkende open wonden die nooit meer genezen en die naar verluidt lijdt onder impotentie. Geen wonder dus, maar ook niet heel slim dat Katherine het buiten de deur zocht. Waar de beschuldigingen aan het adres van Anne Boleyn duidelijk verzonnen waren, is dit bij Katherine niet nodig; zij krijgt echt affaires. Niet heel verstandig… Haar minnaars (meervoud) biechten hun zonde op, aangespoord door ‘the rack’, en Catherine wordt, anderhalf jaar na hun huwelijk, zonder rechtszaak terecht gesteld. Off with her head…

Catherine Howard
Catherine Howard
Bron afbeelding: Wikipedia
De laatste

Met Henry’s zesde echtgenote heeft Matthew Shardlake in Sansom’s serie een bijzondere verhouding. Shardlake ontmoet Katherine Parr niet lang nadat ze voor de tweede keer weduwe is geworden, en hij heeft bepaald sympathieke, zo niet romantische gevoelens voor haar. In het vierde Shardlake boek (Revelation), dat rond 1541 speelt maakt Henry VIII Katherine Parr uitgebreid het hof, iets waar ze lang weerstand tegen biedt, maar uiteindelijk niet anders kan dan er aan toegeven. Tegen een man als Henry kun je immers maar een beperkte tijd nee zeggen…

Catherine Parr
Catherine Parr
Bron afbeelding: Wikipedia

Twee boeken later, het zesde deel in de serie is Parr alweer een aantal jaren met Henry getrouwd en moet Matthew Shardlake actie ondernemen om te voorkomen dat zij uit de gratie raakt door een boek dat ze, met de beste bedoelingen, schreef. In het boek hierna is Henry inmiddels overleden en is zij, Katherine Parr; de rustige, vriendelijke en gelovige weduwe de enige van Henry’s vrouwen die hem overleeft.

Door al die vrouwen is het makkelijk om over het hoofd te zien dat Henry meer was dan een misogyne womanizer. Henry VIII is in veel opzichten een product van zijn tijd. De middeleeuwen zijn voorbij, de renaissance is aangebroken. Henry VIII benadert da Vinci’s ideaal van de ‘homo universalis’ voor zover mogelijk. Hij is zeker in zijn jongen jaren een getalenteerd sportman, hij is erudiet, spreekt verschillende talen en is geïnteresseerd in kunst, literatuur, filosofie, wetenschap en religie. Hoewel het veranderen van de staatsgodsdienst ingegeven is door pragmatische redenen, is het op hetzelfde moment een teken van een veranderende tijd, met veranderende normen en waarden.

De Tudors blijven ons tot op de dag van vandaag boeien. Henry VIII heeft veel met die blijvende fascinatie te maken. Dat hij zo blijft boeien komt volgens mij doordat hij in alle opzichten (zo was hij fysiek gezien een boom van een kerel; zowel in de lengte als in de breedte) een ‘larger than life’ figuur is, niet eenvoudig te duiden. Hij is royaal en gul als hij er zin in heeft, maar ook wraakzuchtig, kleinzielig en bij tijden vol ergernis en wrok. Met zijn imposante verschijning, rode haar, merkwaardige varkensoogjes en naar alle verhalen hoge stem kan hij zijn onderdanen zowel complimenteren als vernederen. Dit laatste ervaart Shardlake aan den lijve. Er valt dus veel, heel veel te vertellen over die achtste Hendrik, maar voor nu vind ik het even genoeg.

Opvolgers

In de Shardlake boeken zijn we dus toe aan de enige van Henry’s kinderen die zo slim was om als jongen geboren te worden: Edward VI. Hij is pas tien jaar oud en niet bijster gezond als hij koning wordt, en hij geniet slechts zes jaar van zijn koningschap. Ondanks dat hij als kind geen daadwerkelijke macht kan uitoefenen als koning, drukt hij toch zoveel mogelijk zijn stempel op wat er gebeurt in zijn naam. Hij laat zien over minstens zoveel eigendunk te beschikken als zijn enigmatische vader, en de algemene consensus is dat hij een onwaarschijnlijke tiran zou zijn geworden als hij langer koning zou zijn gebleven. Nu al laat hij wijzigingen doorvoeren die de weinige vrijheid van godsdienst die er is, nog verder beperkt. Een streng calvinist en fel tegenstander van het katholicisme, laat Edward VI tekenen zien van een religieus fanatisme, dat potentieel desastreus is.

Edward VI
Edward VI
Bron afbeelding: Wikipedia

Als hij in 1553 sterft doet de Anglicaans- protestantse regering nog een flauwe poging om het land voor het katholicisme te bewaren door een familielid van Edward, Lady Jane Grey tot koningin naar voren te schuiven. Zij houdt die titel negen dagen, vooral omdat haar vader en echtgenoot daar op aan dringen, maar ver voordat zij ingehuldigd kan worden is het Mary, Henry’s oudste dochter uit zijn huwelijk met Katherine van Aragon die ingrijpt. ‘Queen’ Jane, een jong meisje nog, verliest haar hoofd en de katholieke prinses Mary neemt de troon over.

Mary I
Mary I
Bron afbeelding: Wikipedia

Als koningin Mary I verandert zij de staatsreligie weer naar katholicisme. Zij is al net zo’n fanaticus als haar jongere broertje was en ziet het als haar heilige taak het land weer terug te brengen naar wat zij als het ware geloof beschouwt. Een jaar na haar troonsbestijging trouwt Mary met de katholieke Spaanse koning Philip; het wordt een niet erg gelukkig en nogal problematisch huwelijk. Mary is net als Philip fel in haar veroordeling en vervolging van protestanten. Velen eindigen als ketter op de brandstapel. Dit levert haar de naam ‘Bloody Mary’ op. Haar huwelijk blijft kinderloos, hoewel ze verschillende schijnzwangerschappen krijgt. Deze worden waarschijnlijk veroorzaakt door een vorm van eierstok- of baarmoederkanker waaraan zij op 42jarige leeftijd, na slechts vijf jaar koningin te zijn geweest sterft.

De maagdelijke koningin

Zo zijn we in deze mega Tudoraflevering aangekomen bij de eerste Elizabeth, de koningin die (alweer een spoileralert) nooit trouwt. Ze komt als Lady Elizabeth als jong meisje al voor in de Shardlake boeken; een nieuwsgierig en schrander kind dat door haar stiefmoeder Katherine Parr, met wie ze een goede verstandhouding heeft, liefdevol begeleid wordt. In de jaren daarna komt Shardlake haar een aantal keer tegen. C.J. Sansom heeft aangegeven met de Shardlakeserie verder te gaan tot aan de tijd van haar koning(in)schap. Daar ben ik erg blij mee, en ik ben nieuwsgierig naar haar rol in de komende boeken. Voor nu is genoeg even genoeg, denk ik, voor we straks allemaal een Tudor overdosis krijgen…

Elizabeth I
Elizabeth I, dit schilderij speelt een kleine rol in de Shardlake serie
Bron afbeelding: Wikipedia

De volgende keer weer een iets kortere aflevering over de roodharige (en later nagenoeg kale) koningin Elizabeth I. (om over haar zwarte tanden nog maar te zwijgen…) De historische detective die we er bij pakken is de theatrale Nicholas Bracewell serie van Edward Marston.

Jolanda Lichthart, moeder, echtgenote, schrijfster, docent, lezer. Volgens Harry Mulisch zouden echte schrijvers nooit boeken lezen, en zouden echte lezers nooit een boek kunnen schrijven. Maar Harry Mulisch, Schmarry Schmulisch, ik doe het gewoon beide. Ha!

Geef een reactie

%d bloggers liken dit:
Helaas moet Ogma ook de cookie-jar open trekken. Wij gebruiken cookies om deze website zo gebruiksvriendelijk mogelijk te maken en u te voorzien van de beste informatie. Klik op 'Instellingen wijzigen' om uw cookievoorkeuren aan te passen en voor meer informatie over het gebruik van cookies op deze website.
Annuleren