Pagina’s

Monarchs and murder

Monarchs and Murder, deel 7: Richard II en Brother Athelstan, 1376 – 1399

In de eerste delen van deze serie hebben we naar de veroverende William, de roodharige William, Henry I, Stephen (vs Matilda), Henry II, Richard I, John, Henry II en Edward I gekeken, en bespraken we daarnaast de historische detectives The Canterbury Tales Mysteries van Paul Doherty, Brother Cadfael van Ellis Peters, Bernard Knight’s Crowner John en Paul Doherty’s Hugh Corbett. Vorige keer volgden we het leven van de tweede en de derde Edward; de eerstgenoemde een niet bepaald sterke koning die volgens de verhalen nogal …ahem…bijzonder aan zijn einde kwam, de tweede

Brother Athelstan en Jan van Gent

Het allereerste boek in de serie over de ‘friar’ (‘not a monk!’) Brother Athelstan, net als The Canterbury Tales Mysteries en de Hugh Corbettreeks van de historische duizendpoot Paul Doherty, begint met een roerende sterfscene: Edward III overlijdt. In het verhaal spelen John of Gaunt, de regent en vierde zoon van Edward III, en de kinderkoning Richard II een grote rol. Net als Owen Archer, Candace Robb’s middeleeuwse detective en spion ontmoet Athelstan John regelmatig en wordt hij als klerk van sir Cranston; de ‘lord coroner of London’ geregeld ingezet om intriges te ontrafelen.

Monarchs and murder

Brother Athelstan is een monnik die niet een monastisch leven leidt maar juist midden in de samenleving staat. Als boetedoening voor een fout die zijn jongere broer het leven kostte heeft Athelstan een van de armste, verpauperde parochies in Londen toegewezen. Hij leidt hier de kerkdiensten, verzorgt de kerk en probeert zijn parochianen, van de rattenvanger via de courtisane tot de varkenshoedster, te bewegen tot het leiden van een vroom leven. Vaak met bedroevend weinig succes. Naast zijn kerkelijke verplichtingen wordt hij door zijn meerderen verplicht om de lijkschouwer en onderzoeker sir Cranston van dienst te zijn. Als geestelijke kan hij immers schrijven en het is zijn taak om alles wat er gebeurd aan verdachte overlijdens goed te documenteren.

Cranston, de joviale, alcoholische edelman – mijns inziens een van de leukste personages uit Doherty’s boeken – maakt daarnaast gebruik van Athelstan’s scherpe inzicht. Samen worden ze regelmatig door John of Gaunt ingezet om een en ander te onderzoeken. John komt in de boeken van Doherty naar voren als een nietsontziende man die kostte wat het kost wil vasthouden aan zijn macht. De kleine Richard, die tien is als zijn vader overlijdt komt over als iemand met goed verborgen sterke emoties, zo jong als hij is. Maar kloppen Doherty’s typeringen in deze geweldige mysteriereeks wel met de werkelijkheid?

Hoe was John of Gaunt nu echt?

In het geval van John is het lastig om te achterhalen wat voor persoon hij werkelijk was. Ja, hij was manipulatief en intrigeerde volop. Maar als je kijkt naar de geschiedenisboeken, dan zie je ook dat Engeland er wel bij vaarde dat hij die macht in handen had. Het volk had vertrouwen in hem, hij wist de adel in toom te houden en zolang hij in het land was, heerste er een relatieve rust. Daarnaast zijn er tekenen genoeg dat hij (in elk geval uiterlijk) altijd loyaal was aan de echte koning, zijn jonge neef Richard. Zelfs toen deze John’s eigen zoon op een bepaald moment verbande uit het Engelse rijk, hield John of Gaunt zich stil en accepteerde hij des konings beslissingen zonder deze een seconde in twijfel te trekken.

John of Gaunt
Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_II_of_England

Wat niet te achterhalen valt zijn zijn motieven voor deze ogenschijnlijk loyale houding. Was hij alleen uit op het behalen en behouden van de macht? Had hij enkel zijn eigen gewin voor ogen? Of probeerde hij wel degelijk naast zijn eigen voordeel ook te kijken naar het landsbelang? Dat blijft een beetje schimmig, en is open voor interpretatie. Persoonlijk ben ik altijd geneigd om te geloven in het goede in de mens, hoewel ik heel goed snap dat John echt niet honderd procent zuiver was. Een mengeling van beide zullen we dus maar zeggen. Ik weet daarom niet of ik het helemaal eens ben met hoe Doherty hem neerzet in de Athelstanboeken, maar wellicht is dat mijn eigen naïviteit. Want Paul Doherty is bij uitstek een schrijver die heel goed zijn huiswerk doet. Dus hoe het nu echt zit met John? Ik weet het niet. Maar dat maakt geschiedenis juist zo interessant, er zijn dingen waar je misschien nooit achter komt. Dat mysterie maakt het zo intrigerend en de ruimte die dit biedt is perfect als je historische fictie schrijft.

Diepe gronden

In het geval van koning Richard II zijn de zaken iets duidelijker. Richard was iemand die in stilte een boel rancuneuze gevoelens verborgen kon houden; iets dat Doherty toont als dit nog in de kiem zit. Richard was geen geweldige koning, hij was vooral bezig met zichzelf en zijn favorieten, iets wat we in Monarchs and Murder vaker tegenkomen. Anders dan zijn grootvader, die het belang van samenwerken in zag, was hij overtuigd van het goddelijke recht om koning en alleenheerser te zijn. Dit idee ontwikkelde zich in het begin van zijn regeerperiode toen Richard – tijdens een periode waarin John of Gaunt even niet in het land was – geconfronteerd werd met de opstand die de naam ‘Peasants Revolt’ kreeg.

Deze opstand had zijn oorsprong in het oneerlijke systeem waarbij horigen als lijfeigenen voor de adel moesten werken. Ze hadden zelf geen recht op bezit, moesten het land bewerken voor hun heer naast het werken op hun eigen stukjes land, hadden geen recht om te reizen of te verhuizen, gebonden als ze waren aan het land. En naast dit alles moesten ze ook nog hoge belastingen betalen. Kortom: ze werden flink uitgebuit en dat was men zat. De onrust die uiteindelijk deze opstand veroorzaakte en de langzaam ontstaande organisatie hiervan worden ook goed beschreven in de latere Athelstanboeken. Doherty zorgt in zijn verhalen voor begrip waarin deze mensen zich bevonden, en hun behoefte aan meer gelijkheid. Immers: “When Adam delved and Eve span, who was then the gentleman?”

Richard II
Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_II_of_England

Richard speelde in deze opstand, die uiteindelijk (spoiler alert) een nederlaag voor de peasants wordt, zijn glorierol. Toen hij als jonge knul een groep opstandelingen vreedzaam van het strijdtoneel weg wist te leiden, en zo de angel uit een potentieel vernietigende situatie wist te halen, ontstond er een mythe. Een mythe waar Richard zelf volledig in geloofde en die zijn zelfbeeld deed groeien tot megalomane proporties.

In de tussentijd echter was de jonge koning, hoewel vervuld van zijn eigen belangrijkheid, nog geen echte heerser. Het is tekenend voor zijn karakter hoe hij langzaam de mannen die hem willen sturen van zich vervreemde. Richard omringde zich het liefst met ja-knikkende edelen die hij liet profiteren van zijn rijkdom, en deze kliek riep veel kritiek op. In een raar getouwtrek om de macht moest de koning toen hij begin twintig was en nog steeds niet officieel de macht had, toezien hoe zijn groep met geliefde vrienden door de kritische adel voor de rechter werd gesleept. Een van de vertrouwelingen wist te ontsnappen en stierf in ballingschap. De anderen waren minder gelukkig en werden met veel bombarie als verraders terechtgesteld. Richard II was verbijsterd, maar kon er niets aan doen. Nog niet.

Koud geserveerd

Toen Richard 22 was eiste hij de echte macht van zijn troon op en niemand kon hier bezwaar tegen maken. Zes jaar lang was het uiterlijk vredig en behaalde hij zelfs een aantal successen, zijn weinige als vorst. Toen John of Gaunt echter op een bepaald moment weer voor zaken naar het buitenland vertrok nam Richard zijn kans waar. Gedurende de zes jaren dat Richard echt koning was, had hij samengewerkt met de kritische adel die verantwoordelijk waren voor de dood van zijn vrienden, hen een vals gevoel van veiligheid gevend. Maar Richard liet zich leiden door de verbeten wens zich op hen te wreken. Deze jarenlang opgekropte wraakgevoelens liet hij de volle vrije loop en elk van de edelmannen verloor één voor één hun titel, hun land en uiteindelijk hun leven. Zijn neef Henry Bollingbroke, de zoon van Gaunt, komt er het voordeligst van af met een verbanning voor tien jaar.

The end

Richard was hierna helemaal vrij om te doen wat hij wilde en hij begon zich steeds meer te gedragen als een absolute vorst. Wat weer onderhuids verzet opriep bij de overgebleven adel, ook degene die hem altijd hadden gesteund. Toen John of Gaunt overleed was dit een kans om zich met zijn neef te verzoenen en via hem meer steun bij de steeds meer van hem verwijderende adel te krijgen. In plaats daarvan besloot Richard om Henry’s erfenis voor zichzelf op te eisen en zijn tienjarige verbanning om te zetten naar een levenslange. Hiermee streek hij zoveel mensen tegen de haren in dat Henry Bollingbroke, toen hij besloot Engeland binnen te vallen, alle steun kreeg en zonder enig probleem Richard kon overmeesteren.

Het kostte wat overredingskracht maar angst bleek afdoende raadgever en Richard stond in 1399 de troon af aan Henry Bollingbroke, die als koning Henry IV het land ging regeren. Henry liet niets aan het toeval over en in 1400 werd Richard II in het geheim vermoord. How the mighty have fallen…

Volgende keer meer over de Henry’s vier en vijf: tijd voor de Lancasters. En over de prelude naar die rozenoorlogen.

Jolanda Lichthart, moeder, echtgenote, schrijfster, docent, lezer. Volgens Harry Mulisch zouden echte schrijvers nooit boeken lezen, en zouden echte lezers nooit een boek kunnen schrijven. Maar Harry Mulisch, Schmarry Schmulisch, ik doe het gewoon beide. Ha!

Geef een reactie

%d bloggers liken dit:
Helaas moet Ogma ook de cookie-jar open trekken. Wij gebruiken cookies om deze website zo gebruiksvriendelijk mogelijk te maken en u te voorzien van de beste informatie. Klik op 'Instellingen wijzigen' om uw cookievoorkeuren aan te passen en voor meer informatie over het gebruik van cookies op deze website.
Annuleren