Pagina’s

Jane Eyre

Een jaar lang herlezen: Februari – Jane Eyre

Voor het lezen

Wat mij in dit boek aansprak was, net als bij Madame Bovary, de romantiek. Dit keer in Engeland (waar ik toen al dol op was. Of het misschien door dit boek werd?) en met een iets gelukkiger einde. Wat ik mij van het plot herinner: Jane Eyre is van goede komaf, maar verarmd. Ze volgt les aan een meisjesschool, en gaat hier uiteindelijk werken als lerares. Ze wordt door een zekere Mr Rochester in dienst genomen als onderwijzeres voor zijn kind (dochtertje?) Mr Rochester is niet knap, maar wel mysterieus. En er ontstaat al snel een soort chemie of aantrekkingskracht tussen hen.

Tegelijkertijd botst het als een dolle. Maar toch worden ze min of meer verliefd. Er is echter een vleugel in het huis waar Jane niet mag komen. Als ze dit op een dag toch doet blijkt dat Mrs Rochester, de waanzinnig geworden echtgenote van Mr Rochester hier ter bescherming van zichzelf wordt vastgehouden. Jane, die na veel gedoe haar liefde aan Mr Rochester had bekend, is intens geshockeerd. Zij dacht dat z’n vrouw gestorven was. Ze begrijpt nu waarom de bedienden zo onaardig tegen haar deden. En waarom haar bed die ene keer in de fik had gestaan. Dat had gekke mevrouw Rochester natuurlijk gedaan. Jane wil niets meer met Mr Rochester te maken hebben.

Ze vlucht naar zussen / familie / kennissen / ik weet niet precies, waar hij haar na een tijd komt ophalen, omdat z’n vrouw is overleden en nu kunnen ze samen gelukkig zijn. Even nog wat moeilijkdoenerij, maar dan vertrekken ze toch, de ondergaande zon tegemoet. Nou, ja zoiets.

Onbewust beïnvloed?

Een hele opsomming, en waar ik benieuwd naar ben is of dit verhaal klopt. Of ik het mij goed herinner. Daarnaast valt het me nu pas op hoeveel dit boek mij onbewust heeft beïnvloed, na Jane Eyre en een paar mislukte studies werd ik immers uiteindelijk een anglofiele docente Engels en geschiedenis. Wellicht was ik dat ook geworden zonder dit boek, maar toch vind ik het in retrospectief opvallend, dat dit boek mij, samen met Madame Bovary het meeste is bijgebleven van alle boeken die ik in mijn tienertijd las. Ik ben zo benieuwd wat ik nog ga herkennen, nu ik na 25 jaar dit boek ga herlezen, vooral qua zaken die onbewust in mij verankerd lijken te zijn. Lezen dus juf Jolanda, lezen.

Na het lezen

Nou, twee dingen vielen al direct op, toen ik aan de eerste bladzijdes begon. De eerste is hoeveel ik vergeten was van het verhaal zelf. Ik had Jane in mijn hoofd als tiener en jonge vrouw, de gouvernante. Maar het boek start als ze tien jaar is. Dat hele Charles Dickens-achtige begin, vol onrechtvaardigheid en ellende? Straal vergeten. En dat bed dat in de hens ging? Dat was niet aan het einde maar veel vroeger in het boek, en bovendien was het niet Jane’s bed, maar dat van Mr. Rochester, de lelijke maar o zo intrigerende love interest. Het personeel was helemaal niet onaardig voor haar, maar juist vriendelijk. En die dochter? Is geen dochtertje, maar een pupil.

Mijn geheugen is dus verre van onfeilbaar (dit was overigens geen nieuws voor mij). Ik zal daar gaandeweg dit jaar vast vaker tegenaan lopen. Ook wel weer een voordeel, want zo is er nog iets nieuws te ontdekken aan dat wat ik herlees. Elk nadeel heeft ten slotte … U weet wel.

Het tweede wat opviel, praktisch vanaf bladzijde één, is dat het boek mij direct bij de kladden pakt; veel meer dan Madame Bovary deed. Geschreven in 1847 is het taalgebruik niet direct heel modern te noemen, maar dat deed niets af aan de aantrekkingskracht van het verhaal. Op een bepaald moment, tijdens een van de eerste gesprekken tussen Mr Rochester en Jane, als zij hem nog moet leren kennen, gaat het gesprek alle kanten op en snapte ik er even niks van. Lang hoefde ik echter niet bang te zijn dat het boek een richting op zou gaan vol ingewikkeldheid en moeilijke taal, want Jane bleek er hetzelfde over te denken als ik:

“Moge het inderdaad goed zijn,” zei ik, opstaande, daar ik het zinloos achtte een gesprek voort te zetten, dat helemaal duister voor mij was, en daar ik bovendien besefte, dat het karakter van mijn partner ondoorgrondelijk voor mij was, tenminste dat ik nog niet over genoeg gegevens beschikte om het te ontraadselen. En daarbij voelde ik de onzekerheid, het vage besef van onveiligheid, die overtuiging dat men onwetend is, vergezellen.

Rare gast inderdaad, die Rochester. Maar het blijkt al snel hierna te klikken tussen hem en Jane. In elk geval bij haar:

Ieder edel, waarachtig, sterk gevoel dat ik bezit, concentreert zich spontaan op hem. Ik weet dat ik mijn gevoelens moet verbergen; ik moet alle hoop verstikken; ik moet mij voorhouden, dat hij niet om mij kan geven. Want wanneer ik zeg dat ik zijn slag ben, bedoel ik niet dat ik zijn macht tot beïnvloeden bezit en zijn betoverende aantrekkingskracht. Ik bedoel alleen, dat ik zekere voorkeuren en gevoelens met hem gemeen heb. Dus moet ik onophoudelijk herhalen, dat wij voor altijd gescheiden zijn – en toch, zolang ik leef en denken kan, moet ik hem liefhebben.

Hij komt, na een mislukte rampzalige poging om bigamie te plegen, met een niet minder dramatische liefdesbetuiging:

Na mijn jeugd en mannenjaren half in onuitsprekelijke ellende en half in sombere eenzaamheid te hebben doorgebracht, heb ik voor de eerste maal ondervonden wat ik waarlijk kon liefhebben – ik heb jou gevonden. Jij bent mijn geestverwante – mijn beter ik – mijn beschermengel. Ik vind jou edel, begaafd, beminnelijk; een gloedvolle, gewijde hartstocht in mijn hart maakt jou tot middelpunt en bron van mijn leven, doet mijn gehele bestaan zich op jou concentreren en brandend met een reine, sterke vlam smelt zij jou en mij tot een wezen.

Zucht. Het zeventienjarige meisje dat toen weg zwijmelde bij zulke teksten zit nog steeds in dit 42-jarige lijf. Wie wil er nou niet ‘edel, begaafd en beminnelijk’ genoemd worden?! Gelukkig heb ik tegenwoordig iemand in mijn leven die met iets minder pathos mij regelmatig met moderne equivalenten van bovenstaande van mijn sokken blaast. Lucky me.

Jane Eyre
Moeilijkdoenerij, of toch niet?

Dat wat ik onthouden had als “moeilijk doen” en veel om elkaar heen draaien, bouqetreeks stijl, was in werkelijkheid een boeiend verhaal waar flink de vaart in zat, en waarin veel meer gebeurde dan ik me twintig plus jaar nadien herinnerde. Na het mislukte huwelijk vindt Jane nieuw werk, nieuwe vrienden en zelfs familie en rijkdom. Uiteindelijk komt alles helemaal goed, als zij en Mr Rochester elkaar weer terugvinden. Niet omdat hij haar ophaalt, maar juist andersom. Eind goed, al goed. Heerlijk.

Waarom Jane Eyre mij nog meer raakte dan Madame Bovary? Ik denk dat daar een paar redenen voor zijn. Als eerste de vaart in het verhaal dus. Niets duurt te lang, er gebeurt van alles en bij alles voel je je als lezer betrokken. Die betrokkenheid komt door een andere belangrijke reden dat dit verhaal mij nog steeds zo raakte. Jane Eyre is echt, menselijk en sympathiek, en bovendien een sterke vrouw. Wow!

Het boek (dat toen het uitkwam als ondertitel ‘an autobiography’ had) is in de eerste persoon geschreven. Dat maakt dat het veel persoonlijker voelt. Dit komt denk ik mede door de schrijfster. Charlotte Brontë is een vrouw die zelf armoede, onderdrukking en ellende meemaakte. Zij ging naar een soortgelijke kostschool als die waar Jane naar toe moet, twee van haar zussen overleden daar zelfs aan een soortgelijke tyfusuitbraak als waar Jane mee te maken krijgt. Charlotte werkte eveneens als gouvernante en als lerares op een kleine dorpsschool. Ik vind daarom veel van de auteur zelf terug in het verhaal. In dit stuk bijvoorbeeld, waarin zij eerlijk, zonder sentimentaliteit schrijft over de (niet overmatige, maar ook niet zwakke) capaciteiten van haar leerling en de verhouding tussen hen twee:

Dit zal, tussen twee haakjes, als een koud relaas worden beschouwd door mensen, die er ernstige principes op na houden, aangaande de engelachtigheid van kinderen en de plicht van hen die belast zijn met hun opvoeding, om voor hen een dwepende verering te koesteren. Maar ik schrijf niet om ouderlijk egoïsme te vleien, femelarij na te praten of nonsens in stand te houden, ik vertel louter en alleen de waarheid.

Dit is niet alleen de mening van Jane Eyre, maar echt ook van Miss Brontë, dat kan bijna niet anders. Toch?

Geen happy end

Anders dan haar beroemdste hoofdpersoon kreeg Charlotte Brontë niet het gedroomde happy end dat ze voor Jane bedacht had. Ze leefde wel het langste van al haar broers en zussen, en zij was de enige die trouwde, maar helaas stierf ze niet lang na haar huwelijk op 39-jarige leeftijd aan complicaties tijdens haar eerste zwangerschap. Met Jane Eyre heeft ze een erfenis nagelaten die bijna 200 jaar later nog relevant is. Wat was het een droom om dit boek weer te lezen.

Ik noteer Jane Eyre in de lijst van boeken die de test des tijds ruimschoots heeft doorstaan. Op aanraden van Ogma’s Tineke ga ik een boek van een andere Brontë zus er een volgende keer bij pakken, The Tenant of Wildfell Hall, geschreven door het jongste zusje, Anne. En ben ik geïnspireerd om meer te weten te komen over het leven van Charlotte. Op zoek dus naar een biografie. Leuk toch, dat je nooit uitgelezen bent?

Jolanda Lichthart, moeder, echtgenote, schrijfster, docent, lezer. Volgens Harry Mulisch zouden echte schrijvers nooit boeken lezen, en zouden echte lezers nooit een boek kunnen schrijven. Maar Harry Mulisch, Schmarry Schmulisch, ik doe het gewoon beide. Ha!

Geef een reactie

%d bloggers liken dit:
Helaas moet Ogma ook de cookie-jar open trekken. Wij gebruiken cookies om deze website zo gebruiksvriendelijk mogelijk te maken en u te voorzien van de beste informatie. Klik op 'Instellingen wijzigen' om uw cookievoorkeuren aan te passen en voor meer informatie over het gebruik van cookies op deze website.
Annuleren